‘Probeer uit de trein te blijven.’

Mijn reis vervolgde naar Kamp Westerbork, wat zich in Drenthe bevindt. Het lag net zoals Kamp Amersfoort midden in een bos. Het was muisstil. De rust werd  heel af en toe verstoord door een auto. Later hoorde ik dat het in de tijd van de Tweede Wereldoorlog er helemaal geen bos was, maar woeste grond en veen. De bomen zijn na de oorlog gekomen.

Het herinneringscentrum lag verscholen achter de bomen. Ik weet niet of het de bedoeling was, maar het leek net of het verstopt was, weer weggezakt, zoals we in Kamp Amersfoort zagen.

Het herinneringscentrum

Het herinneringscentrum

De restanten van het kamp lagen 2400 meter van het herinneringscentrum verwijderd. Lopen hoefde ik niet, want er ging iedere twintig minuten een bus naar toe. Eenmaal in de bus, kan ik niet normaal naar buiten kijken. Mijn blik bleef hangen op de joodse sterren die aan de buitenkant van de bus waren afgebeeld. Het kwam als een dreun binnen.
Kamp Westerbork was vanaf 1939 een opvangkamp voor  Duitse joodse vluchtelingen. Toen Nederland in mei 1940 capituleerde, troffen de Duitsers ‘het kampje’ aan waar joden zaten. De joden die nog gepoogd hadden om te vluchten, werden teruggebracht naar Westerbork. Vanaf 1942 namen de Duitsers de leiding van de Nederlanders over in het kamp.

DSCN6804

De joodse sterren vanuit de bus.

In de bus zaten een stuk of tien mensen. Niemand zei wat, af en toe hoorde je een zucht. In de verte kwamen de hekken met prikkeldraad steeds dichterbij. Daarachter lag groen gras. We stapten uit de bus en stonden gelijk achter het prikkeldraad.

Achter het prikkeldraad.

Achter het prikkeldraad.

Daar, achter het prikkeldraad troffen we de gids Michael Povel. Hij stond voor een wit met groen houten huis, dat in de steigers stond. Niets bijzonders, behalve dat het tegen de ingang van het kamp aankeek. Niet echt een fraai uitzicht. Maar, dat ‘niets bijzonders’ was helemaal fout, het bleek de woning van de kampcommandant te zijn. Naast de aardappelkelder is dit het enige wat nog over is gebleven van het kamp, de barakken van de gevangenen zijn allemaal vernietigd. Ze zijn de woning nu aan het renoveren, maar nog niet zo heel lang geleden woonde er nog een oude mevrouw in.

Albert Gemmeker, woonde als kampcommandant in deze woning van 1942-1945 in deze woning, toen het Kamp Westerbork een doorgangskamp was. Mishandeling liet hij niet toe in het kamp, maar zodra je wat verkeerds had gedaan in zijn ogen, stond je gelijk op de transportlijst.

In 1944 liet Gemmeker een film  maken door middel van foto’s over Kamp Westerbork door de gevangene Rudolf Breslauer, een Duitse joodse fotograaf. De film laat alleen de buitenkant van het kamp zien, de emotie’s komen niet in beeld. Gemmeker kreeg het verwijt dat het een propagandafilm was. Hij ontkende dat, volgens hem liet hij alles zien wat er in het kamp gebeurde.
Rudolf Breslauer heeft de oorlog niet overleefd. Samen met zijn vrouw en zijn twee zoontjes is hij in de gaskamers van Auschwitz om het leven gekomen. Zijn dochter heeft het als enige van het gezin de oorlog overleefd.

Gemmeker werd na de oorlog opgepakt. Hij kreeg tien jaar gevangenis als straf, waarvan hij maar zes jaar heeft uitgezeten, wegens goed gedrag. De rechtbank geloofde hem dat hij niet wist wat er met de joden gebeurden in de vernietigingskampen. Het bewijs dat hij het wel wist is tot en met vandaag nog niet gevonden.

Na tien minuten stond ik aan de andere kant van het prikkeldraad.  We stonden naar een stuk verhoogd gras te kijken. Vroeger stond hier een barak die een T-vorm had. Als nieuwe gevangenen in Kamp Westerbork kwamen, moesten ze daar registreren.
Kleine kinderen waren een struikelblok bij de registratie. Meestal waren die weggehaald van een onderduikadres. Hun echte vader en moeder zaten ergens anders. De kinderen hadden voor hun eigen veiligheid een schuilnaam gekregen, waardoor het voor de Duitsers lastig werd om te achterhalen wie de echte ouders waren, want  de schuilouders wisten alleen hun schuilnaam.  Deze kinderen kregen de stempel: unbekanntes Kind. Zij werden overgeplaatst naar het weeshuis op het kampterrein.

'Het weeshuis'

‘Het weeshuis’

 

Naast registreren vond hier ook de ontspanning plaats. Hierbij moet je denken aan een potje voetbal, toneel, cabaret, de dingen waar mensen van gaan ontspannen.
Maar ik denk niet dat ze werkelijk aan het ontspannen waren, het was meer afleiding, om maar niet te denken aan wat er nog ging gebeuren.

DSCN6811

Voor ons lag de desbetreffende stuk grond.

De gids zei een zin die mij door merg en been raakte: ‘Je kan veel kwijtraken in de oorlog: je woning, je gezin, je leven, maar ook je hele identiteit.’
In feite waren de gevangenen alleen nog maar  nummers. De namen, die bestonden gewoon niet meer.

Kamp Westerbork werd ook wel de Joodse stad op de hei genoemd. Het kamp moest functioneren als een ‘gewoon’ stadje. Westerbork werd daarom ook wel de schijnwereld genoemd: ‘Geen paniek, het valt wel mee.’ Waarom zou er anders een school en een ziekenhuis in het kamp staan?

Het allerbelangrijkste was dat je een baantje had in het kamp, zo was de kans iets minder groot dat je op transport werd gesteld. Kinderen, zieken en ouderen die te zwak waren om te werken, hadden geen kans. Zij gingen gelijk op transport.

Anne Frank kwam op 4 augustus 1944 in kamp Westerbork terecht. Ze kwam terecht in barak 67  die uitkeek op de hei. Haar vader Otto Frank had een baantje voor haar geregeld in barak 56 , waar batterijen werden gesloopt. Het was zwaar en smerig werk. Anne werkte ongeveer tien uur per dag. In totaal heeft Anne een maand in Westerbork vastgezeten. In september 1944 werd ze samen met haar familie op de trein naar Auschwitz gezet. Anne, haar zus en haar moeder zijn gestorven in concentratiekamp Bergen-Belsen.

DSCN6832

Barak 56

De gids zelf was ook verbonden met kamp Westerbork. Op 6 en 7 juni 1943 kwamen er twee treinen uit Kamp Vught naar Kamp Westerbork. In deze trein zaten zieke kinderen waar de Duitsers vanaf wilde. In Kamp Westerbork werd een transport samengesteld. Naast de zieke kinderen werden ook ouderen toegevoegd.

Achter mij hoor ik iemand fluisterend zeggen:’Dat hij een nazaat is, is duidelijk te zien.’
De oma van de gids kwam terecht in Sobibor en heeft het niet overleefd.
We stonden daar met open mond. Hij wees naar een foto, waar zijn oma op stond. Zij was onderdeel van Het Monument van de Steentjes. Van boven af  zijn de steentjes in de vorm gezet van Nederland. Elk steentje is anders, want elk individu is anders. In totaal staan 102.000 steentjes op de oude appèlplaats. De steentjes zijn voor de mensen die niet zijn teruggekeerd.

DSCN6837

Monument van de steentjes.

De oma van de gids.

De oma van de gids.

Maandagavond was de moeilijkste avond in het kamp. Dan kwam de barakoudste de barak binnen met de transportlijsten. Als je niet op de transportlijst stond was je weer een week verder.
In totaal hebben er 300 geslaagde vluchtacties plaatsgevonden. Het was moeilijk om je te verschuilen, omdat er nergens bomen waren.
Veel mensen vluchtten niet door het schijnsysteem en ze wisten niets over de vooruitzichten. Als je was gevlucht en kampcommandant Gemmeker kwam erachter, liet hij de familie van de desbetreffende persoon op het eerste transport zetten. ‘Dat wil niemand op zijn geweten hebben.’

De gids begon het verhaal van Sonja Wagenaar te vertellen. Zij had samen met zeven jongens een ontsnappingsplan bedacht. Ze gingen niet ontsnappen uit het kamp, maar uit de trein. Op 3 september 1944 vertrok de trein. Direct na het vertrek begonnen ze te zagen in de achterwand van de wagon. Uiteindelijk was het gat groot genoeg, om er door heen te springen. Sonja sprong er als eerst er doorheen en overleefde de sprong. De andere zeven sprongen haar achterna en overleefden het ook.

Een onmisbaar iets in Kamp Westerbork was het spoor. Vanaf 1942 tot 1945 vertrokken er treinen naar verschillende concentratiekampen. Maar de meeste transporten gingen naar Auschwitz en Sobibor.
In totaal zijn er 93 treinen vertrokken vanuit Westerbork. Van de 102.000 mensen die in Westerbork gezeten hadden, zijn er slechts 5000 teruggekeerd.

Het Nationale Monument

Het Nationale Monument

DSCN6829

Op de afbeeldingen zie je het Nationale Moment van Kamp Westerbork. Het monument is ontworpen door de overlevende Ralph Prins. Hij wilde met zo weinig mogelijk middelen laten zien dat hier iets verschrikkelijks is gebeurd. Een vrouw in een paarse vest:’ Ik vind het indrukwekkend.’ De rest van haar woorden zijn niet meer te verstaan, doordat haar lip begint te trillen.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s