‘Het prikkeldraad veranderde in een rozentuin.’

Achter prikkeldraad
Een giftig spel van woorden en gebaren
houdt duizend mannen gram omsnoerd:
hun keel en hart- ach! hun geroofde haren!
Wie werd zóózeer ooit door den dood beloerd.
dat hij geen tranen om te schreien,
geen woord van haat en geen geluk bezat?
Wie bloedde leeg aan harde dwinglandij en
riep in doodsnood: of men hem vergat?

gedicht van Leo Boekraad, ex-gevangene van Kamp Amersfoort.

Zondagmiddag 14 september startte ik mijn reis naar Kamp Amersfoort. In de trein zat ik al naar beelden te kijken die over Kamp Amersfoort gemaakt waren. Binnen vijf seconden had ik kippenvel.

Eenmaal aangekomen op Amersfoort centraal reed de bus niet die ik zou moeten hebben. Nadat ik aan drie mensen plus een buschauffeur de weg naar het kamp had gevraagd, zonk de moed in mijn schoenen. Niemand wist waar ik het over had, ‘Kamp Amersfoort, ik heb er nog nooit over gehoord.’ Ik moet toegeven, ik heb op school nooit les gehad over Kamp Amersfoort. Maar die mensen aan wie ik het vroeg woonden in Amersfoort. Dan vind ik het wel heel raar en tegelijk beangstigend dat ze er nog nooit over gehoord hadden.

Uiteindelijk ben ik er wel gekomen. Ik moet toegeven, het ligt behoorlijk afgelegen. Het was eigenlijk puur toeval, ik volgde de straat Laan 1914 en kwam toen uit bij een villa:
DSCN6692
Maar deze villa is niet zo mooi als hij lijkt, er zit een verhaal achter.
Dit woonhuis, ’t huis te Kalkwegh werd begin 1941 in gebruik genomen door de SS-Sicherheitsdienst en de Sicherheitspolizei. Het huis lag een paar 100 meter van het kamp af en het werd gebruikt als legeringsplaats voor een deel van de staf van de SS-wachbatallion Nordwest en het werd gebruikt als kantoorgebouw.
De laatste dagen van de oorlog bracht een commando van de Sicherheitsdienst gevangenen in de kelder om verhoord te worden en die werden daarna vastgezet aldaar. Op 22 april 1945 werden er in totaal zes verzetsmannen, die vastgezeten hadden in de kelder, naar buiten gebracht om vervolgens één voor één gefusilleerd te worden. De mannen hadden geen proces gehad.

DSCN6715

Het herinneringscentrum Kamp Amersfoort.

Achter mij hoorde ik een vrouw op de fiets fluisteren: ‘Ik krijg nu al kippenvel.’ Ze fietste op dat moment net het kamp binnen.

Het herinneringscentrum zakt weg in de omgeving, hier is bewust voor gekozen. Toen Nederland bevrijd was, was er geen belangstelling meer voor de oorlog, dus ook niet meer voor de ex-gevangenen. Het was: ‘Haal je handen maar uit je zakken en aan het werk.’ De oorlog probeerde men te vergeten en daarmee zakten ook de herinneringen weg.
Het herinneringscentrum beeldt dat ‘verhaal’ uit.

Eenmaal binnen in het gebouw zag ik alleen maar mensen. Het stikte ervan. Een vrijwilliger kwam naar mij toe en vertelde dat hij het nog nooit zo druk had gezien. Het was Open Monumentendag en Kamp Amersfoort had aardig wat belangstelling. Ik keek rond en al snel viel mijn blik op een wat oudere man die zei dat hij punctueel om 14:00 uur wilde beginnen met de rondleiding, zo was hij nou eenmaal. De man, Jaap Vos (85 jaar), was een vrijwilliger en hij gaf rondleidingen. Hij pakte een ijzeren aanwijsstok uit het zakje van zijn overhemd en ging op een maquette van het kamp aanwijzen wat er allemaal in Kamp Amersfoort stond.

plattegrond amersfoort_Pagina_1

De plattegrond zag er hetzelfde uit als de maquette.

 

Het kamp was in twee delen verdeeld. Het linkerdeel van het kamp was voor de bewakers en de SS’ers, daar omheen was maar enkeldraads prikkeldraad gespannen. Het rechterdeel was bestemd voor de gevangenen en had dus dubbeldraads prikkeldraad. De T-vormige barak, die je vooraan aan de linkerkant van de plattegrond ziet, was van de kampcommandant Berg.

De gevangenen kwamen via de poort binnen, daar kregen ze klompen en een overal. In Kamp Amersfoort droegen ze geen streepjespakken, zoals in kamp Vught. Dat is een groot misverstand. In Amersfoort werden wel de hoofden kaal geschoren. Vanaf het moment dat de gevangenen werden opgepakt, werden ze geïntimideerd. En dat ging vrij ver.

Mensen werden niet alleen door de SS opgepakt, de Nederlandse politie deed er ook aan mee. Jaap Vos benadrukte ook dat je voorzichtig moet zijn met alleen maar de Duitsers te noemen, er waren ook veel Nederlanders die hartstikke fout waren. Hij vertelde dat hij een keer een ex-gevangene in een groep had. Die werd furieus toen hij hoorde dat er een politieacademie werd gebouwd achter Kamp Amersfoort. Die man was zelf in Kamp Amersfoort terecht gekomen door de Nederlandse politie.

Ik bleef Jaap Vos met zijn groepje volgen en kwam toen terecht bij dit:
DSCN6699 DSCN6698


Een stuk muur en tegels, dat is wat je ziet. Maar in de periode van 1940 en 1945 was dit een isoleercel. Die donkere omlijning, rechts op de foto, geeft aan hoe ‘groot’ de cel was. Kamp Amersfoort was een mannenkamp, maar soms werden opgepakte vrouwen naar het kamp gebracht en die moesten dan met zijn vieren in één isoleercel. Kun je je het voorstellen? Er was geen bed, geen wc en je zat daar met ze vieren in cel. Voor de behoeften was er één emmer per cel.

Één man is ontsnapt uit een isoleercel, zijn naam was Gerrit Kleinveld. Het verhaal gaat dat hij een lepel had omgevormd tot een klein zaagje waarmee hij de spijlen doorzaagde. De gids, Jaap Vos, twijfelde of dat wel de waarheid was. Je kan toch een lepel niet omvormen tot een zaagje? Volgens hem was de staat van de isoleercel niet optimaal.
Ik wilde deze Gerrit Kleinveld graag spreken, maar hij is op 11 december 2006 op 91-jarige leeftijd overleden.

De isoleercel was niet de enige gevreesde plek in het kamp, de appèlkok was een klok die niemand wilde horen. In de periode 1942-1945 werd de appèlklok 3 keer per dag geluid. De groep stond naar de klok te kijken, het was doodstil. De grote vraag die in de lucht hing was: waarom was die klok zo gevreesd?
DSCN6701 DSCN6702

 

 

De gids begon te vertellen:
1 januari 1945, de SS’ers hadden de nacht goed gevierd en aardig wat gedronken. ’s Ochtends waren ze chagrijnig door de kater die ze hadden. Ze sloegen in het rond. De appèlklok werd geluid. De gevangenen kwamen aangesneld naar de plek van de appèlklok. De SS’ers schreeuwden tegen de gevangenen dat ze moesten kruipen. Op de grond lag natte sneeuw. De kleding van de gevangenen werd nat. Maar de kou was nog niet ergste, de SS’ers liepen over de gevangenen en stampten op hun ruggen. Dit ging lang door. De ergste SS’er was Kotälla, hij werd ook wel de beul van Amersfoort genoemd.

Tegenwoordig wordt de appèlklok twee keer per jaar geluid. Op 19 april en op 4 mei. Op 19 april 1945 werd het kamp overgedragen aan het Rode kruis, en was het dus officieel bevrijd. Daarnaast wordt de klok geluid op 4 mei, vanwege Dodenherdenking.

DSCN6708

Op deze foto zie je verschillende gevangenen aan het werk. Deze muurschildering hing in de barak van de kampcommandant Berg.

 

In het kamp had je verschillende categorieën gevangenen, die werden gekenmerkt door de kleur driehoek die ze op hun kleding droegen.
Een rode driehoek was voor de politieke gevangenen, een zwarte voor werkschuwen (mensen die niet wilden werken in Duitsland), een groene voor criminelen, een gele voor de joden en een paarse voor jehova getuigen. De jehova getuigen waren de enige groep die zelf konden besluiten om uit kamp te gaan. Ze moesten in ruil daarvoor hun geloof afzweren en een papier ondertekenen. Heel weinig jehova getuigen hebben dit gedaan.

Naast deze categorieën waren er nog 2 aparte groepen: de gijzelaars en de krijgsgevangenen.
De gijzelaars leken het beter te hebben dan de rest van de gevangenen. Ze mochten hun eigen kleren houden en hoefden niet op appèl te komen. Maar zodra er iets mis ging in het kamp of er was een aanslag gepleegd op een SS’er dan werd er een krijgsgevangene uit het kamp gehaald en op het terrein gefusilleerd. Deze mensen hadden niets gedaan, maar werden opgepakt, omdat ze belangrijk waren. Je moet hierbij denken aan een wethouder, burgemeester, advocaat of andere belangrijke functionarissen.

De groep krijgsgevangenen was een bijzondere groep binnen het kamp. Op 27 september 1941 kwamen 101 Aziatische sovjet-soldaten als krijgsgevangenen naar Kamp Amersfoort. Vanaf het begin werden ze zwaar mishandeld. Er overleed één daarvan al op het station. Waarom zij naar Kamp Amersfoort werden gebracht is niet helemaal duidelijk. Waarschijnlijk om propaganda te maken over hoe fout de vijand was.
23 Krijgsgevangenen overleden in de barakken aan de ontberingen. De kampleiding wist geen raad met deze groep. Uiteindelijk kregen ze de opdracht van hoger hand dat de resterende 77 moesten worden gefusilleerd. ‘Ze werden aan de lopende band doodgeschoten.’  De 101 krijgsgevangenen werden na de oorlog naamloos begraven op het Russisch ereveld in Leusden. Er is heel weinig bekend over deze groep. De Duitsers hadden deze groep als Kriegsgefangene genoteerd, verder stond er niets achter.
Remo Reiding, die correspondent in Moskou was van 2004 tot en met 2012, startte een onderzoek naar deze ‘verloren’ soldaten. Hij was de eerste die 55 jaar na het einde van de Tweede Wereldoorlog nabestaanden wist op te sporen van de Russische soldaten.

De weg vervolgde naar een volgende gruwelijke plaats, genaamd de Rozentuin. Als je de naam hoort, denk je gelijk aan rozen. Het ironische was: er waren helemaal geen rozen. De Rozentuin was een ruimte van 50 bij 3 meter afgezet met prikkeldraad. Dit was de ontvangstplek voor de nieuwe gevangenen. Zij moesten hier urenlang, soms dagen stilstaan zonder eten of drinken. Een gevangene die omviel kreeg stokslagen. Tevens was de Rozentuin een strafplek. Waarom heet deze plek dan de Rozentuin? De naam verwijst naar het prikkeldraad, dat lijkt op de doornen van een roos. De doorn staat weer symbool voor openhalen, maar niet alleen in letterlijke zin, maar ook in figuurlijke zin: het verwonden van de geest.

DSCN6710

Het rozenembleem ( wat te horen is in het geluidsfragment.)

Verderop in het kamp is een lang pad, aan het einde van dat pad staat het monument de Stenen Man, ook wel de Gevangene voor het vuurpeloton. Hij herinnert ons aan de slachtoffers van Kamp Amersfoort.

DSCN6725

De Stenen Man.

Zijn linkerhand heeft een gebalde vuist, wat uitdrukt dat hij niet opgeeft. Zijn rechterhand houdt hij open wat uitdrukt: ‘Wat moet ik nou?’
Over het onderwerp van dat monument dat ontworpen is door oud-gevangene Frits Sieger is aardig gediscussieerd.

Het lange pad was vroeger de schietbaan. Ik had steeds de neiging om achterom te kijken. Staat er niet iemand? Mijn nekharen gingen overeind. Deze hele plek was beangstigend. Je hoorde mensen fluisteren en af en toe een vogel fluiten. Zelfs kleine kinderen keken een beetje schichtig om zich heen.

 

DSCN6721

De schietbaan.

 

De schietbaan is de zwartste bladzijde uit Kamp Amersfoort. Onschuldige mensen werden hier één voor één doodgeschoten.
Op deze plek werd ’s middags om 14:00 uur een vertelling gegeven door de acteur Frans Bruijn. Hij vertelt over 8 maart 1945, op die dag werden 49 mannen gefusilleerd, als represaille voor een aanslag op Hanns Albin Rauter, de belangrijkste Duitse politiefunctionaris in Nederland.

DSCN6740

De acteur Frans Bruijn gekleed als een gevangene.

DSCN6738

DSCN6735

De lichamen van de gevangenen werden tijdelijk opgeborgen in het lijkenhuisje, voordat ze in een massagraf werden begraven of in enkele gevallen vervoerd naar de familie. Na de oorlog zijn er verspreid in de omgeving nog honderden slachtoffers geborgen.

DSCN6732

Restanten van het lijkenhuisje.

DSCN6731

Bij de restanten van het lijkenhuisje sprak ik met mevrouw Dijckmanns (58 jaar). ‘De jeugd moet dit weten, ze mogen dit absoluut niet vergeten’, zei ze krachtig. Herinneren we deze kampen over 50 jaar nog? Of zijn we het dan echt vergeten?

Gedurende de oorlog hebben tussen 35.000 en 40.000 mensen gevangen gezeten in Kamp Amersfoort. Een exact aantal kan ik jullie niet geven, omdat de administratie verbrand werd toen de Duitsers door hadden dat ze aan het verliezen waren.

Meneer en Mevrouw Elbertse vonden deze dag indrukwekkend. ‘Ik ben blij dat ik de plek nu gezien heb, normaal lees je het in de krant of zie je er wat over op tv, nu heb ik er een eigen beeld van’, aldus mevrouw Elbertse.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s