Kamp Stutthof: ‘Het laatste concentratiekamp dat bevrijd werd in de oorlog’

In de verte zie ik een enorm houten hekwerk met rechts daarvan een wachttoren, waaruit de bewakers op de gevangenen konden neerkijken. Als ik door de poort loop, krijg ik een misselijk en naar gevoel. Het lijkt net of er uit die toren naar mij wordt gekeken.

Het is stil, maar toch ook weer niet. Ik zie een uitgestrekt grasveld dat op veel plekken geel is vanwege de warmte. Links en rechts staan houten barakken. “We zullen niet te lang in de barakken stilstaan, want het is erg warm. We zoeken vooral de plekken met schaduw op”, zegt de Poolse gids die ons meer vertelt over het kamp Stutthof in Polen. Nu kunnen wij in de schaduw staan, maar dat was van 1939 – 1945 wel anders, dacht ik.

In augustus ben ik een week naar het havenstadje Gdansk gegaan. Toen ik meer informatie zocht over Gdansk en de omgeving stuitte ik op kamp Stutthof. Het kamp lag bij het dorp Stuffhof, ongeveer 30 kilometer van Gdansk af. Ik moet eerlijk bekennen dat ik voor mijn Google-zoektocht nooit eerder van dit kamp gehoord had en sindsdien heeft het mij niet meer losgelaten. Op dinsdag 27 augustus 2019 stond ik voor het enorme houten hekwerk waarin de toegangspoort zat, de poort des doods van kamp Stutthof. “De enige weg naar buiten was via het crematorium’’, zei de gids. Dit kregen de gevangen te horen als ze in dit kamp terecht kwamen.

Kamp Stutthof was het eerste concentratiekamp dat door de nazi’s tijdens de Tweede Wereldoorlog buiten Duitsland in gebruik werd genomen. Het kamp werd gebouwd toen het gebied nog deel uitmaakte van de vrije stad Danzig. Na de Tweede Wereldoorlog werd besloten dat de resten van het kamp, na het aanpassen van de Poolse landgrenzen, in Polen liggen.

Op 2 september 1939 werd het kamp in gebruik genomen als gevangenkamp voor burgers. Op die dag kwam ook al het eerste transport met 150 mensen. Dit was het begin van de nachtmerrie. Op 15 september zaten al 60.000 Polen in het kamp en het werden er meer en meer. Massaexecuties waren overal aan de orde van de dag. “Naar de WC gaan, kon al dodelijk zijn.’’

Tot 1942 bestond het kamp uit acht woonbarakken en werkplaatsen. Begin 1942 breidde het kamp uit. Er werd voor de SS-leiding een massief groot gebouw gebouwd, bekend als de Kommandantur. En er werd besloten dat Stutthof een concentratiekamp werd. Er kwamen 30 barakken bij en in 1943 was de bouw van het crematorium voltooid.

 

Bij het crematorium werd een kleine gaskamer gebouwd. Die kon ‘slechts’ 80 tot 150 personen tegelijkertijd uitroeien. Als er ‘meer’ mensen vernietigd moesten worden, gebeurde de vergassing in de treinwagons. Het kamp was ‘zo’ praktisch ingesteld dat het spoor doorliep tot het crematorium.

Toen de gids dat vertelde moest ik even happen naar lucht. Ik kende de verschrikkelijke verhalen over de transporten per trein naar de kampen. Die treinreizen kostten veel mensen hun leven en dan werden in dit kamp de wagons ook nog eens als gaskamers gebruikt. Mijn ogen dwalen af naar drie jonge kinderen van een jaar of zes. Ze spelen op het spoor waar nog een losse treinwagon staat. Zij hebben geen flauw benul.

Als we een barak ingaan zien we verschillende borden staan waarop staat wat voor nationaliteit de gevangenen hadden. Ook Nederland staat er tussen. Hoeveel Nederlanders in kamp Stutthof gezeten hebben, kan de gids mij niet vertellen. De meeste gevangenen kwamen uit Polen of Rusland en waren Joods. Ze kregen een gestreept pak aan dat totaal geen warmte bood voor de strenge winters. De gevangenen kregen geen tattoo op de arm, maar een nummer op hun pak.

Tijdens het bestaan van het kamp hebben er 110.000 mensen gevangen gezeten. Van de 110.000 werden er meer dan 65.000 mensen vermoord. Dit aantal kan nog veel hoger liggen, want veel transporten, vooral vernietigingstransporten, werden niet ingeschreven in de kamplijsten.

In kamp Stutthof werden gevangenen gruwelijk gemarteld wat meestal leidde tot een dodelijke afloop. Zo werden gevangenen gedood door een galg, een nekschot of door gas. Soms sloten SS’ers gevangenen op in het crematorium en werden ze levend verbrand. In het bos werden mannen opgehangen aan boomtakken. Andere gevangenen kwamen door stokslagen op hun hoofd om het leven of kregen de beruchte methode: het breken van de ribben. De gevangenen werden dan op de grond gegooid en de Kapo’s en SS’s sprongen dan op hun borst tot alle ribben gebroken waren en de mond van de gevangenen vol bloed zat.

Begin 1945 waren er teveel lijken voor de crematoria. De SS’ers besloten toen de lijken op een hoop te gooien. Vervolgens werden de lichamen overgoten met benzine en aangestoken. “Het vuur bleef maar branden.”

Het blijft minutenlang stil nadat de gids de verhalen over het martelen en het doden van de gevangenen heeft verteld. We kijken allemaal naar het crematorium, dat nog bewaard is gebleven uit de oorlog. Hoe is dit ooit mogelijk geweest?

De gids draait zich om en loopt weer terug naar de toegangspoort. We volgen hem zwijgend. We verlaten het kampterrein en lopen het bos in. Het enige geluid dat we horen is van de vogels. Na 1,5 kilometer stopt de gids en wijst ons naar een plek die gemarkeerd is met stenen. Tegen het einde van 1944, begin 1945 was er grote tyfusepedemi in het kamp. Vele gevangenen stierven. Er werden drie veld-crematoria bijgebouwd aan de buitenkant van het kamp. De lijken werden via grote trucks naar de crematoria gebracht. ‘’In één nacht werden 1000 lichamen verbrand.”

Er leek maar geen einde te komen aan de vreselijke ellende in het kamp Stutthof. Toen in januari 1945 het Rode Leger steeds meer terrein in Polen veroverde, begon de SS met de evacuatie van het kamp. Ongeveer 5000 gevangenen werden naar de Baltische Zee geleid, waar ze de zee ingedreven werden en doodgeschoten.

De rest van de gevangenen werd in groepen van 1500 op (doden)mars gezet richting het oosten van Duitsland. Ze kregen een half brood, een stuk margarine en een stuk kaas mee. De tocht was ondraaglijk, niet alleen omdat er bijna geen eten of drinken was, maar het was verschrikkelijk koud. De sneeuw reikte tot de knieën. Iedereen die niet meer kon lopen, werd doodgeschoten.

Toen het Rode Leger steeds meer in de buurt van de dodenmars kwam, besloten de nazi’s ommekeer te maken richting Stutthof. In april 1945 was het kamp volledig omsingeld door de geallieerden en de nazi’s besloten nog een poging te doen om het kamp te evacueren. De gevangenen werden op boten gezet, zogenaamde rivieraken, om naar andere kampen vervoerd te worden. Vele gevangenen verdronken of werden doodgeschoten.

Toen de Sovjetsoldaten het kamp binnendrongen en het bevrijdden, troffen ze slechts lijken en uitgehongerde mensen aan die het niet door hadden dat het voorbij was. Ook troffen de Russische soldaten een enorme berg schoenen aan.

Kamp Stutthof werd op 10 mei 1945 bevrijd en was het laatste concentratiekamp dat bevrijd werd. Twee dagen na de capitulatie van Duitsland en één dag na het officiële einde van de oorlog. Doordat de Duitsers honderden hectare onder water hadden laten lopen, kon Stutthof pas zo laat bevrijd worden.

Nog een keer draai ik om naar de toegangspoort, de toegangspoort des doods. In mijn hoofd pieker ik over verschillende dingen. Ik mag en kan weg van deze verschrikkelijk plek. Het voelt verkeerd, maar ook als een opluchting. Waarom heeft dit kunnen bestaan en gebeuren?

Het Museum Stutthof-Sztutowo zorgt ervoor dat de onbeschrijfelijke misdaden van de nazi’s in het kamp Stutthof niet vergeten worden. De toegangspoort, crematoria, gaskamer, galg en een aantal wachttorens zijn bewaard gebleven.

Een gedachte over “Kamp Stutthof: ‘Het laatste concentratiekamp dat bevrijd werd in de oorlog’

  1. Beste Iris,

    Bedankt voor deze toezending, hoe erg het ook is geweest. Bijzonder dapper dat jij deze zoektochten kan beschrijven. Ik hoop dat het je niet te veel aantrekt, zodat het profes- sioneel blijft vanwege jou opleiding en vak.

    Onbarmhartige omgang met mensen, puur om ze uit te moorden. Wat bezielde de Duitse macht om vermoordkampen te creëeren. ?? Ik dacht dat de ervaring met Sobibor, Maydenek, Auschwitz, de kampen Vught, Amersfoort en Westerbork, mijn zeven reizen naar Oekraine, verschrikkelijke taferelen hadden laten zien, maar dit kamp was ik nog niet tegengekomen op onze zoektochten. Ik denk dat ik dat kamp wel eens ben tegengekomen. Ik zal eens op mijn slachtoffer-lijsten kijken of ik daar ook de naam Stutthof aantref. Ik neem aan van wel.

    Met vriendelijke groet,

    Klaas Kwakman

    >

    Like

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s