Het vergeten Kamp Erika

Eerlijk is eerlijk, ik had nog nooit eerder gehoord van Kamp Erika. De naam kwam ik tegen toen ik op internet zocht naar de beruchtste/bekendste kampen in Nederland tijdens de Tweede Wereldoorlog.

Van Kamp Erika/Kamp Ommen is niets bewaard gebleven. Ik kreeg een misselijk gevoel toen ik het las. Het kon toch niet dat er niets, maar dan ook niets meer is, wat herinnert aan het kamp? Dat bleek gelukkig wel zo te zijn. Sinds 4 mei 1991 is er een monument voor de slachtoffers. Dit monument bevindt zich op het terrein van Besthmenerweg in Ommen.

Mijn moeder was zo aardig om met mij mee te gaan naar het monument. We hadden het adres ingevoerd in de Tomtom en zo begon onze reis. Drie keer raden waar we terecht kwamen. In een bosrijk gebied. Maar we stonden wel met onze neus voor een camping. Het heette Recreatiecentrum Besthmenerberg. Wat doet een monument op een campingterrein? Of beter gezegd wat doet een campingterrein op deze plek?

We hadden geen idee waar we naar toe moesten. Dus we vroegen het bij de receptie. De mevrouw achter de balie wist gelukkig waar ik het over had. We kregen een kaart mee van het campingterrein, waar ze de route had aangegeven. Het laatste stuk  naar het monument stond buiten de kaart.

De kaart die we meekregen.

De kaart die we meekregen.

Jullie denken vast, de kaart staat op zijn kop. Inderdaad hij staat op zijn kop, maar zo werd de weg voor ons duidelijk. Oké, ik moet toegeven dat het richtingsgevoel van mijn moeder en ik niet echt geweldig is. Maar deze keer ging het best goed.

We raakten buiten de kaart. Er waren geen duidelijke aanwijzingen meer. We zaten midden in een bos. Bordjes? Nee. Het pad ging maar door, door het bos heen.
DSCN7108

Steeds maar rechtdoor, totdat er een splitsing kwam. We moesten kiezen tussen rechtdoor of naar rechts. Na een lange aarzeling kozen we toch voor rechtdoor, omdat de vrouw van de camping een rechte lijn op onze kaart had getekend. Best logisch toch?

De paniek begon een beetje toe te slaan. We liepen al vijftien minuten en we hadden nog geen monument gezien. Het bos was best groot.
In de verte zag ik een steen die omringd was door bomen. We kwamen dichterbij. Wat bleek? Het monument lag tussen die bomen.

Het monument.

In het midden zie je vaag een steen.

Van veraf kon ik nog niet goed zien wat nou precies het monument inhield. Het was opvallend dat die bomen zo in een cirkel geplaatst waren. Maar meer dan een steen kon ik van veraf niet zien.

Toen ik dichterbij kwam zag ik meer dan een steen.

Het monument van Kamp Ommen.

Het monument van Kamp Ommen.

DSCN7118
DSCN7116

Een woord: treurig. Er is niets meer overgebleven van Kamp Erika zelf. Het schijnt een vreselijk kamp te zijn geweest en dan staat er zo’n klein teken als herinnering. Een steen, een klein kruisje en kleine steentjes in de vorm van een hart. Achter het hart groeit de boom Fagus Sylvatica Pendula. Mijn bomenkennis is niet heel groot, maar na research kwam ik erachter dat je het ook wel een treurboom kan noemen. De zijtakken van deze boom hangen loodrecht naar beneden, ‘die treuren.’ Dit vond ik dan wel weer toepasselijk.

In 2006 is er een bankje, een informatiepaneel en een herdenkingsplaquette toegevoegd aan de plaats waar het monument staat.

Herdenkingsplaquette

Herdenkingsplaquette

Het zat mij niet lekker en thuis ging ik op zoek of iemand het net zo’n  treurig monument vond als ik. Op 12 augustus 2012 werd het verzoek van een inwoner uit Ommen om het realiseren van een nieuw herdenkingsmonument afgewezen. Twee redenen sprongen er voor mij uit:

– Een nieuw herdenkingsmonument de monumentale waarde aantast van het
bestaande herdenkingsmonument.
– De beoogde locatie voor het nieuwe herdenkingsmonument niet voldoende
zichtbaar is en bezocht wordt.

Met het vernieuwen van iets, tast je het oude aan. Dat is nou eenmaal zo. Daarnaast is de plek waar het huidige monument staat ook niet echt zichtbaar en ik had niet de indruk dat deze plek veel bezocht werd. Toen ik er was, ben ik maar een persoon tegen gekomen en die was de hond aan het uitlaten.

De HKO (Historische Kring Ommen) was ook tegen het vernieuwen van het monument. Zij zijn van mening dat het huidige monument zich kenmerkt door zijn bescheidenheid.  ‘Als de steen meekleurt met de natuur en het koper groen wordt heeft dat ook wel iets.’
‘Het gaat niet om de grootte of hoogte van het monument, maar om het herdenken.’
Deze uitspraak zorgde er voor dat mijn mening milder werd. Ik ben al blij dat er tenminste iets is, dat ons herinnert aan Kamp Erika.

Maar wat voor kamp was Kamp Erika? Wat gebeurde er achter het ijzerdraad?  Ik vond een item van RTV Oost, dat mij al enige informatie gaf.

Kamp Erika bestond al voor de Tweede Wereldoorlog. Het was toen een Sterkamp van de Orde van de Ster (Een hele mond vol). Dit was een theosofische (betekent: goddelijke wijsheid) organisatie. In 1940 namen de Duitsers de leiding over. Werner Schwier, was het hoofd van het Referat Internationale Organisationen. Hij werd kampcommandant van het kamp. Hij kreeg in het najaar van 1940 de opdracht om nazi-vijandige organisaties te liquideren. Schwier was een paardenslager uit Duitsland. Hij noemde  zich graag Dokter , wat onterecht was.

Werner Schwier nam Karel Diepgrond aan. Hij was een voormalig politieagent en een  NSB’er. Hij moest het personeel voor het kamp vinden. Op 13 juni 1941 begon Diepgrond met 48 bewakers het kamp in te richten. De bewakers waren geen militairen, maar werkelozen. Deze groep werd de Kontrollkommando genoemd.
Wat voor kamp het zou worden, was in het begin nog onduidelijk. Als het een Jodenkamp zou worden, waren er twee opties: Durchgangslager
(doorgangskamp) of een Arbeitslager (werkkamp). Ondanks dat het onduidelijk was wat voor kamp het zou worden, begon men toch met het inrichten van barakken, het oefenen op de schietbaan en het plaatsen van een omheining.

Op 22 juni 1942 werd het kamp Arbeitseinsatzlager Erika genoemd. Een justitieel strafkamp, omdat de gevangenissen overvol waren. De eerste gevangenen kwamen al op 19 juni aan. Dit waren zwarthandelaren en mensen die de distributiewetten hadden overtreden. Deze mensen waren veroordeeld door de Nederlandse Justitie
Op 1 juli zaten er al 368 mensen vast in Kamp Ommen. In augustus zaten er 1380 mensen in het kamp. In opdracht van Arthur Seyss Inquart moesten gevangenen zwaar lichamelijke arbeid verichtten. Daarnaast werd besloten dat toekomstige gevangenen ook in Duitsland te werk gesteld zouden worden.

Doordat het kamp in het bos lag konden de bewakers beestachtig te keer gaan. Je moet hierbij naast dwangarbeid, ziektes en ondervoeding denken aan mishandeling, maar ook aan constante pesterijen en intimidaties. Voorbeelden hiervan waren gloeiende soep eten tussen het eerste en tweede fluitsignaal, tussen deze fluitsignalen zat nooit meer dan vijf minuten. Aan het draad staan: als een gevangene een fout had gemaakt, dan moest de hele ploeg achter elkaar gaan staan en dan met één hand het prikkeldraad vasthouden. Dit moesten ze net zolang doen totdat de bewaker het genoeg vond.

De bunker was ook een erge straf. Het was een betonnen gat in de grond. Men kon niet rechtop staan in het gat, omdat een zwaar luik  met lange spijkers erdoor heen, het gat afsloot. In het ‘gat’ lag altijd een laag water met daarin uitwerpselen en urine. Hierin zaten gevangenen soms dagen, vaak zonder voedsel. De meesten vanwege een kleine overtreding. De meeste gevangenen kwamen met een zware longontsteking en getraumatiseerd uit de bunker.

In dit kamp hebben acht joden gevangen gezeten. Samen met het straf Kompanie ( hierin zaten tien tot twintig gevangenen), werden zij het vaakst mishandeld. Ze werden veel geslagen en geschopt. De geslachtsdelen waren favoriet bij de KontrollKommando. Sommige gevangenen hebben dit niet overleefd als gevolg van interne bloedingen. Er werd veel geslagen met knuppels.

De KontrollKommando gebruikte zulke knuppels. Bron: Go2War2.nl

De KontrollKommando gebruikte zulke knuppels.
Bron: Go2War2.nl

De Joden hadden een aparte plek in Kamp Erika. Zij zaten in een tent. ’s Avonds moesten de Joodse gevangenen hun kleren inleveren en dan vervolgens naakt slapen in de kou.

Een bewaker met een joodse gevangene. Bron: Go2War2.nl

Een bewaker met een joodse gevangene.
Bron: Go2War2.nl

Nadat het Parool een aantal publicaties had geplaatst over de verschrikkingen die in Kamp Erika plaatsvonden, weigerden de Nederlandse rechters om nog langer veroordeelden naar Kamp Erika te sturen. Op dat moment waren er al bijna 3000 gevangenen door een hel gegaan.
Op 11 april 1945 werd Kamp Erika bevrijd. Kampcommandant Schwier werd gearresteerd en gevangen gezet in een interneringskamp vlakbij Brussel. Hij ontsnapte en vluchtte naar Duitsland. Schwier heeft nooit terechtgestaan in Nederland. Diepgrond kreeg een gevangenisstraf van 20 jaar, maar na acht jaar gezeten te hebben, werd hij vrijgelaten.

Bron: Oudommen.nl

NEDERLAND GEDENK’
TER NAGEDACHTENIS AAN HEN DIE DEZE WEG GINGEN NAAR
HET CONCENTRATIEKAMP ‘ERIKA’, WAAR TUSSEN ’42 – ’45
TALLOZE NEDERLANDERS ZIJN VERNEDERD, GEMARTELD EN
VERMOORD’.

Deze tekst stond bij het monument van Kamp Erika. Het kamp was in feite geen concentratiekamp, maar een strafkamp ( in de late fase). De mensen in kamp Erika hebben wel de ontberingen gehad die leken op de concentratiekampen.

9 gedachtes over “Het vergeten Kamp Erika

  1. Hallo Iris,

    Jouw publicaties zorgen dat Kamp Erika niet een vergeten kamp is en blijft. In 1986 heb ik als eerstejaars student geschiedenis een kleine scriptie geschreven over het kamp, getiteld “Het onbekende kamp Erika”. Ik kan mij nog herinneren dat ik in diezelfde periode tijdens een bijeenkomst over recreatie in Ommen een opmerking heb gemaakt over het feit dat er werkelijk niets meer herinnert aan het kamp. De reactie was toen: “Je gaat toeristen toch niet confronteren met de Tweede Wereldoorlog”. Gelukkig is dat later veranderd. Juist het idee dat er veel zwarthandelaren en criminelen in het kamp zouden zitten heeft bijgedragen aan een ‘onbekend’ of ‘vergeten’ kamp. Een van mijn conclusies was dan ook dat de Duitse propaganda nog jarenlang na de oorlog effect heeft gehad op de beeldvorming in Ommen over het kamp.

    Like

  2. Hallo Iris,

    Daar was ik al bang voor. Ik vermoed dat deze tijdens een van de verhuizingen verdwenen is. Mocht ik ‘m nog vinden stuur ik deze op.

    Groeten, Jan Jaspers

    Like

  3. Bestaat er een lijst met namen van mannen die in Kamp Erika gevangen gehouden zijn? Mijn oom (hij werkte bij de Gemeentepolitie in Den Haag) is er gevangen gezet, nadat hij in zijn onderduikadres was verraden. Er is het verhaal dat hij in het vroege voorjaar van 1945 hij per fiets voor een boodschap buiten het kamp werd gestuurd. Hij heeft toen uit de keuken eten meegenomen, dat hij daarna naar zijn zuster in Meppel heeft gebracht. Omdat het te gevaarlijk was voor zijn familie als hij in Meppel was gebleven, is hij ‘braaf’ teruggegaan naar het kamp. Daar is hij bevrijd. Maar waar zou ik meer te weten kunnen komen? H. Strooij, Berkel

    Like

  4. Geachte,

    Ik ben in bezit van 1 of 2 foto,s van het hek van het kamp. Misschien staat er meer op maar dat weet ik niet uit mijn hoofd. Ik zal de foto,s opzoeken en proberen om er een digitale versie van te maken als u daar belang bij heeft. Ik heb ook het ontslag bewijs van mijn vader die in dit kamp heeft gezeten. Ik heb ook nog wel een verhaal van / over mijn vader wat er gebeurt is tijdens een bezoek wat hij in begin 60er jaren heeft gedaan…… schokkend……. En verhalen wat daar gebeurt is. Hij is met een enorm trauma uit het kamp gekomen. Pas veel later heb ik dit kunnen relativeren en kunnen begrijpen…..

    Deze foto,s en document heb ik al eens eerder aangeboden aan het NIOD maar die reageerden zo “lauw”. (Stuur het maar op, dan kijken we wel….” dat ik daar vanaf heb gezien.

    Ik ben benieuwd naar uw reactie.

    Vr. gr. Gerrit Schut.

    Like

    1. Beste meneer Gerrit,

      Excuses voor de late reactie. Ik had problemen met inloggen. Ik heb zeker interesse in foto’s in het hek van het kamp. Dus als u die nog heeft, wil ik ze graag hebben. Daarnaast zou ik ook heel graag uw verhaal over uw vader horen. Ik hoop dat u het nog met mij wil delen. U kunt het mailen naar ijf.verhoeven@gmail.com.

      Vriendelijke groet,
      Iris

      Like

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s